Sẵn sàng đọc
Mỗi độ xuân về, khi những cơn mưa phùn lất phất mang theo hơi thở ấm áp của đất trời, người dân Kinh Bắc và du khách thập phương lại nô nức trẩy hội chùa Châm Khê để được đắm mình trong không gian văn hóa tâm linh và những làn điệu dân ca mộc mạc. Nằm bên dòng sông Ngũ Huyện Khê hiền hòa, làng Châm Khê (hay còn gọi là làng Bùi, nay thuộc phường Phong Khê, thành phố Bắc Ninh) là một trong 49 làng quan họ gốc nổi tiếng. Đến với ngày hội nơi đây, du khách không chỉ được chiêm bái lễ Phật cầu an mà còn có cơ hội thưởng thức những canh hát quan họ cổ đằm thắm, mang đậm bản sắc của vùng đất di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Lịch sử cổ kính của chùa Bùi và hội chùa Châm Khê
Chùa Châm Khê có tên chữ là Linh Quang Tự, nhưng người dân địa phương vẫn quen gọi bằng cái tên mộc mạc, thân thương là chùa Bùi. Ngôi chùa tọa lạc trên một dải đất cao ráo, hướng mặt ra dòng sông Ngũ Huyện Khê thơ mộng. Trải qua bao thăng trầm lịch sử, chùa Bùi vẫn giữ được vẻ u tịch, cổ kính với mái ngói rêu phong, những pho tượng cổ mang đậm dấu ấn mỹ thuật thời Lê – Nguyễn và những tấm bia đá lưu danh công đức của các bậc tiền nhân.
Chính hội chùa Châm Khê thường được tổ chức vào ngày 28 tháng Giêng âm lịch hàng năm. Tuy nhiên, không khí lễ hội thực chất đã bắt đầu rục rịch từ trước đó cả tuần lễ. Đối với người dân làng Bùi, ngày hội không chỉ là dịp để bày tỏ lòng thành kính với đức Phật, cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, mà còn là không gian văn hóa đặc biệt để cố kết tình làng nghĩa xóm và đón tiếp những người bạn quan họ từ các làng kết chạ lân cận như Hạ Giang, Đào Xá, Yên Mẫn, Đông Yên, Bồ Sơn.
Nghi thức rước nước tắm Phật độc đáo trên dòng Ngũ Huyện Khê
Một trong những nét đặc sắc nhất làm nên sự khác biệt của lễ hội nơi đây chính là nghi lễ rước nước tắm Phật diễn ra vào sáng ngày 23 tháng Giêng. Đây là một mỹ tục mang tính diễn xướng nghi lễ tâm linh vô cùng trang trọng, biểu hiện ước vọng cầu nước, cầu sự sinh sôi nảy nở của cư dân nông nghiệp lúa nước xưa.
Từ sáng sớm, khi sương mù còn bảng lảng trên mặt sông Ngũ Huyện Khê, chiếc thuyền rồng lớn chở hai chum sành phủ vải đỏ đã được chuẩn bị chu đáo để khởi hành ra bãi doi đất Dương Khê giữa dòng sông, nơi có đền Mẫu linh thiêng. Đồng hành cùng thuyền rồng là hàng chục chiếc thuyền nan của các liền anh, liền chị. Từng cặp thuyền nam – nữ lướt sóng song song, hướng mặt vào nhau trao nhau những câu hát đối đáp mượt mà, cầu khấn đất trời, thần Phật phù hộ cho dân làng luôn được mạnh khỏe, bình an.
Giọng hát của các liền anh vang xa, hòa quyện với sương sớm tạo nên khung cảnh tựa chốn tiên cảnh hạ giới.
Khi đến giếng cổ đền Mẫu, hai chum nước được khênh lên bờ. Các liền anh, liền chị nhanh chóng xếp thành hai hàng dọc từ giếng lên thuyền, vừa múc nước bằng những chiếc gáo đồng lấp lánh vừa chuyền tay nhau đổ đầy vào chum trong nhịp điệu của những bài ca quan họ mộc mạc. Nước giếng đền Mẫu thanh khiết sau đó được rước về chùa Bùi để làm lễ tắm Phật. Nghi thức rước nước ở Châm Khê mang tính cộng đồng rất cao, không có sự phân biệt giai tầng, bất kỳ ai tham gia cũng đều gửi gắm vào đó niềm tin thánh thiện về sự thanh tẩy và tái sinh.
Nghệ thuật diễn xướng quan họ phong phú từ sân chùa đến những canh hát thâu đêm
Nếu nghi lễ rước nước mang đậm tính tâm linh thì phần hội lại là một bữa tiệc âm nhạc dân gian đầy sắc màu, góp phần làm nên linh hồn của hội chùa Châm Khê. Khác với nhiều lễ hội hiện đại vốn thường sử dụng loa đài công suất lớn, hội Châm Khê vẫn ưu tiên những hình thức diễn xướng tự nhiên, mộc mạc đúng chất quan họ cổ.
Du khách đến đây sẽ được trải nghiệm nhiều không gian hát quan họ phong phú:
- Hát thờ cửa Phật: Diễn ra trang nghiêm ngay trong chánh điện chùa Bùi. Các liền anh, liền chị trong trang phục áo năm thân, khăn xếp trang trọng dâng lên đức Phật những bài hát mang ca từ tôn kính, cầu chúc quốc thái dân an.
- Hát vui sân chùa và trên bờ đê: Đây là không gian mở, nơi người dân và du khách dễ dàng tương tác. Tiếng hát mộc mạc, không cần nhạc đệm, chỉ có sự hòa quyện giữa giọng hát của người nam và người nữ theo kỹ thuật “vang, rền, nền, nảy” điêu luyện.
- Hát dưới thuyền: Những chiếc thuyền nan lững lờ trôi trên ao làng hay khúc sông Ngũ Huyện Khê, chở đầy những làn điệu thiết tha, níu chân người đi kẻ ở mãi không muốn rời.
Đặc biệt, vào buổi tối, nét tinh túy nhất của quan họ Châm Khê mới thực sự được phô diễn qua những “canh hát” tại “nhà chứa” (ngôi nhà truyền thống của các nghệ nhân dùng làm nơi sinh hoạt văn hóa quan họ). Tại đây, quan họ làng Châm Khê sẽ mời quan họ bạn về nhà chứa, cùng nhau ăn bữa cơm thân mật và hát canh đối đáp thâu đêm suốt sáng. Đây là nơi những bài quan họ cổ khó nhất, đòi hỏi kỹ thuật cao và sự ứng biến linh hoạt được thể hiện. Sự hiếu khách, thanh lịch của người quan họ thể hiện qua từng miếng trầu cánh phượng, từng lời thưa gửi “bản đền”, “bọn chị”, “bọn anh” vô cùng nhã nhặn.
Sau bữa cơm, họ cùng hát giao lưu, tạo nên những khoảnh khắc khó quên mà ai cũng muốn ghi lại bằng ảnh.
Sử sống bền bỉ và hành trình gìn giữ di sản của người dân làng Bùi
Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, từ những năm chiến tranh gian khổ đến thời kỳ đô thị hóa phát triển mạnh mẽ, làng Châm Khê vẫn giữ được vẹn nguyên 150 làn điệu quan họ cổ. Để làm được điều này là cả một hành trình gìn giữ bền bỉ đầy tâm huyết của nhiều thế hệ người dân nơi đây.
Dưới góc nhìn xã hội học, việc duy trì hội chùa và phong trào quan họ ở Châm Khê như một chất keo gắn kết cộng đồng vô cùng hiệu quả. Các nghệ nhân cao tuổi trong làng không quản ngại khó khăn, ngày ngày truyền dạy miễn phí cho lớp trẻ từ cách luyến láy, nhả chữ đến phong thái ứng xử lịch thiệp, khiêm nhường của người chơi quan họ. Nhờ vậy, dòng chảy di sản chưa bao giờ đứt quãng. Những cô bé, cậu bé làng Bùi ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường đã biết ngâm nga những câu hát huê tình, biết tự hào về quê hương xứ sở.
Cẩm nang trải nghiệm hội chùa Châm Khê cho du khách thập phương
Để hành trình tham gia hội chùa Châm Khê của bạn diễn ra suôn sẻ và trọn vẹn nhất, hãy lưu lại một số kinh nghiệm thực tế dưới đây:
- Thời gian lý tưởng: Bạn nên đến làng Châm Khê từ ngày 23 tháng Giêng âm lịch để chứng kiến nghi lễ rước nước tắm Phật trên sông độc đáo, hoặc đến vào đúng ngày chính hội 28 tháng Giêng để hòa mình vào không khí nhộn nhịp nhất của ngày hội xuân.
- Trang phục: Vì đây là lễ hội đền chùa kết hợp sông nước, du khách nên mặc trang phục lịch sự, kín đáo khi vào lễ Phật. Nên chọn giày thể thao hoặc giày bệt để thuận tiện cho việc di chuyển dọc bờ đê và lên xuống thuyền nan.
- Ứng xử văn minh: Khi thưởng thức hát quan họ dưới thuyền hay tại sân chùa, hãy thể hiện sự tôn trọng đối với các liền anh, liền chị bằng cách lắng nghe chăm chú, tránh ồn ào và có thể tán thưởng bằng những tràng pháo tay giòn giã. Nếu muốn tặng tiền thưởng (tiền lộc) cho các liền anh liền chị, hãy tinh tế đặt vào khay trầu thay vì đưa trực tiếp, thể hiện sự trân trọng nét đẹp văn hóa truyền thống.
Hội chùa Châm Khê không chỉ đơn thuần là một lễ hội xuân, đó là nơi gìn giữ linh hồn của một vùng đất di sản. Hãy một lần ghé thăm ngôi chùa Bùi cổ kính bên dòng sông Ngũ Huyện Khê để lắng nghe tiếng hát quan họ ngọt ngào, để thấy lòng mình lắng lại giữa những giá trị văn hóa ngàn đời của dân tộc.
Những câu chuyện nhẹ nhàng giúp con hiểu hơn về yêu thương và sẻ chia. Ba mẹ tham khảo cuốn sách này nhé:
